Wikipedia’da Türkçe’nin hazin durumu ve gerçek babayiğitler

Geçen gün bir yazı için bir terimin Türkçe tanımı gerekti. Aramayı wikipedia’da yapmayı uygun gördüm. Bir de ne göreyim konuyla ilgili İngilizce sitede bir kitap dolusu yazı varken, Türkçe sitede üç beş satırlık yarım yamalak bir tanıtım.
İlk hedef Wikipedia
Öncelikle şunu söyleyeyim, bahsi geçen tanıtım tümden yanlıştı. Halbuki yıllardır wikipedia’daki Türkçe içerik konusu her gündeme geldiğinde, Türk editörlerin işi sıkı tuttuğundan bahsediliyordu.
Baktığım konu başlığı diplomasi
Açın wikipedia’ya bir diplomacy ( http://en.wikipedia.org/wiki/Diplomacy ) bir de diplomasi ( http://tr.wikipedia.org/wiki/Diplomasi ) başlıklarına bakın. İnanmakta güçlük çekersiniz. Bu kadar önemli bir tanımda birşey yazmayı uygun görmemişler miydi? Yazılanlarsa hepten yanlıştı.
İşin komik tarafı, ben Demet Sabancı ile çalışırken, Sabancı Ailesi girişinde, listelenmiş olduğunu ve altının boş olduğunu farkettim. Bütün iyi niyetimle, wikipedia’nın sistemini de öğrenip biyografisini bütün detayları ile sisteme girdim. Yaklaşık bir gün sonra silindi. Ondan sonra ne anlattıysam, ne bilgi girdiysem silme işlemine engel olamadım. Başlık daha önce konmuş olmasaydı, diyecektim ki ben sistemin istemediği bir konuda bilgi vermeye çalışıyorum. Hoş işin o kısmı da tartışılır ya!
Rakamlar yalan söylemez – bazen de söyler
Diplomasi başlığında hüsrana uğrayınca, wikipedia’nın istatistiklerini incelemeye başladım. ( http://stats.wikimedia.org/EN/Sitemap.htm ) Öncelikle wikipedia’da Türkçe makale sayısı Mayıs 2014 tarihine kadar 229735. Bu makale sayısı ile dünyada diller arasında 30. sıradayız. Daha üstlerde çok az konuşulan diller de olduğunu baştan söyleyeyim. Wikipedia’ya göre dünyada Türkçe konuşanların sayısı 70 milyon. Bu bilgi baştan yanlış. Bu sayının çok daha fazla olduğunu biliyoruz. Ancak doğru olduğunu varsayıp o kadar kişi tarafından konuşulan bir başka dil İtalyancaya baktığımızda toplam makale sayısının neredeyse bizim altı katımız olduğunu görüyoruz. Çok üzücü.
Ben Marmara Üniversitesindeki derslerimde radyo, tv öğrencilerine wikipedia’da içerik üretmelerini ödev olarak bile veriyorken, Türkçe’nin bu içler acısı durumunun sebebi her yazılanı silen editörlerin mi hatası acaba?
Editörler mercek altında
Hazır İtalyanca’yı benchmark almışken aynen devam edelim. Konuşan sayısı dışında İtalyanca, wikipedia’da her konuda Türkçenin dört, beş veya altı katı. Mesela İtalyanca’da aktif editör sayısı Mayıs 2014 rakamları ile 2539, Türkçe editörleri 479. Yeni editör sayısı İtalyanca’da 450 iken Türkçe’de 104.. Bu rakamlar hep aynı. Ancak dikkat çekici bir kısım var. Yeni editör sayısı İtalyanca’da yılda yüzde 3 azalırken Türkçe’de bu azalma oranı çok dramatik yüzde 20’i. Demek ki wikipedia’nın eski editörleri, yeni yazı girilmesi konusunda direnç gösterdikleri gibi yeni editörlerin çalışmasına da izin vermiyor. Sonucu da Türkçe’nin böyle kadük kalması!
Wikipedia Türkiye’de bir başvuru kaynağı mı?
Wikipedia ile Ana Britanica’yı kıyasalayan birçok İngilizce makale okudum. Genel yaklaşım, yaşayan bilginin en güncel kaynağı olarak wikipedia’nın görüldüğü yolunda. Ancak bu Türkçe için geçerli mi? Bazen kişiler hakkında ben onu tanıyorum diyen kişilere bilginin kaynağını sorduğumda wikipedia yerine çoğunlukla sözlükler kaynak gösterilliyor. Tabii bunu söyleyenlerin yüzünde garip bir gülümseme de dikkat çekiyor. Tabii akademik açıdan bu bir bilgi kaynağı standardına girmediği gibi, gerçek yaşamda da yalan yanlış izlenimlerden ileri geçemiyor. Yani wikipedia veya buna benzeyen herhangi bir site ile ilgisi yok.
Türkçe güncel bilgi kaynağı
Yıllardır araştırmalarını bile ne yazık ki İngilizce yapmış biri olarak, Türkçe’nin bu içler acısı durumuna çok üzülüyorum. Sözde bilgi alabileceğiniz devletin yayın organı ve Türkçe’nin savunucusu ve yayıcısı olması gereken Türk Dil Kurumu sitesinde bile bazı bilgilerin güncel hayatla ilgisi yok. Mesela selfie kelimesine özçekim diye bir karşılık çıkıyor ki; bunun gerçek hayatta bir yeri yok.
Bu noktadan bakıldığında iyi tercüme yapılmış bir iki akademik dergi, academia.com sitesindeki birkaç çarpık dökük tez dışında ciddi bir Türkçe kaynağa internette denk gelmek neredeyse mümkün değil.
Verba volant Scripta manent
İçerik konusunda ilginç bir durum da internet üzerindeki video içeriğin azımsanamayacak kadar hızlı artıyor olması. Bu son derece etkileyici bir gelişme. Ancak bu içeriği metine dönüştürebilecek ses tanımlama motorları konusunda halimiz içler acısı. Daha önce denediğim Türkler tarafından geliştirilmiş ses tanıma sistemlerinin çoğu adı ağza alınmayacak kadar başarısız ve kötü. Ancak Fatih projesi için geliştirdiğim bir proje sırasında farkettiğim ve çok memnun kaldığım iki farklı Türkçe ses tanıma sistemi var. Birisi Google’a ait… Diğeri AT&T’nin.
Google’a ait olan birkaç saniyeden daha uzun süre kullanılamıyorken AT&T’ninki istenilen sürece kullanılabiliyor. Ancak malum youtube google ilişkisi nedeni ile, youtube’un videoların metinlerini çıkaracağı söylentilerini ciddiye aldığımdan, farklı program arayışına girmedim.
Sonuç olarak Türkçe içerikte video’nun ezici üstünlüğünü önce metin içeriğe sonra da akademik içeriğe çevirmek gerekiyor.
Enformasyonun bilgiye dönüşümü
İnternet hergün yeni bir kavramın ortaya çıktığı bir alan. Dolayısı ile her yeni alana milletlerin farklı yaklaşımlarını buradan görmek çok mümkün. Mesela sosyal medya ilk çıktığında, önce kişiler, sonra markalar konu ile ilgilenmeye başladılar. Buraya kadar bütün ülkelerdeki yaklaşım aynıydı. Ancak sonra batı ile doğu’nun tavrı farklı oldu. Batıda konu akademisyenlerin ilgisini çekip tez konuları haline gelirken, doğuda önce akademisyenler bu konuyu önemsememeye, ciddi bulmamaya başladılar. Sonra da batıyı takip edip çoğunlukla aynı bakış açısı ile oldukça az sayıda tez geliştirdiler. Bu konuda benden yardım isteyen onlarca yüksek lisans öğrencisinin geri çevirildiğine tanık oldum. Hatta akademisyenlerin defansı o kadar ileri noktada ki öğrenciler konuyu gündeme getirmekten bile korkuyorlar. Süleyman Demirel Üniversitesinde bir yüksek lisans öğrencisine online itibar yönetimi konusunda yazabileceği tavsiyesinde bulunduğumda hocam konuyu danışmanıma anlatamam dedi!
Ezcümle…
Türkçe’nin ölüyor olduğu konusundaki yorumları, belki onlarca kere yaptım. Onlarca kere, kelime çevirileri yerineinternet gibi gelişen yerlerde Türkçe’nin yayılımı konusunda devletin çalışma yapması gerektiğini. Siri gibi sesli asistan sistemlerinin Türkçe anlaması için altyapının olması gerektiğini de onlarca kere yazdım. Ben bunları birileri bu konuda bişeyler yapana kadar yazmaya devam edeceğim. Birgün birileri bu ülke ve güzel dilimiz için birşey yapmak isterlerse, wikipedia’da Türkçe içeriğin artması için, dilimizi anlayan yazılımların Türkler tarafından yazılması için, belki ütopik olacak ama gönlümden geçen, Türkçe bir yapay zekanın oluşturulması için birşeyler yapacak. İşte ben onları babayiğit olarak adlandırırım. Çünkü Türk’ün devamlılığını o babayiğitler sağlayacak.